FFR (fraksiyonel akım rezervi, İngilizce fractional flow reserve), kalp damarındaki bir darlığın kalp kasına giden kanı gerçekten kısıtlayıp kısıtlamadığını anjiyografi sırasında ölçen testtir. Anjiyografi darlığın görüntüsünü verir; ama aynı görünen iki darlıktan biri kan akışını ciddi biçimde azaltırken diğeri hiç etkilemeyebilir. FFR bu farkı bir sayıyla ortaya koyar ve stent kararının görüntüye değil ölçüme dayanmasını sağlar.
FFR Neden Gerekir?
Özellikle yüzde 50 ile 70 arasında görünen orta derece darlıklarda anjiyografi tek başına yanıltıcı olabilir. Kan akışını kısıtlamayan bir darlığa stent takmak hastaya fayda sağlamaz. Üstelik stentin kendi risklerini ve stent sonrası kan sulandırıcı ilaç kullanımını beraberinde getirir. Kan akışını kısıtlayan bir darlık ise tedavi edilmezse şikâyetlere ve acil işlem gereksinimine yol açabilir.
Birden fazla damarında darlık olan hastalarla yapılan FAME çalışmasında, stent kararı FFR ile verildiğinde yalnızca anjiyografiye göre verilen karara kıyasla daha az stent takıldı. Bir yıl içinde ölüm, kalp krizi ve yeniden işlem gerekmesi de daha az görüldü. Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) kılavuzları da orta derece darlıklarda tedavi kararından önce FFR gibi bir basınç ölçümü yapılmasını öneriyor.
FFR Nasıl Ölçülür?
FFR, anjiyografi sırasında aynı giriş yerinden yapılır; ayrı bir işlem ya da yatış gerektirmez. Ucunda basınç algılayıcısı bulunan çok ince bir tel darlığın ötesine geçirilir. Damar, kan akışını kısa süreliğine en yüksek düzeye çıkaran bir ilaçla (çoğunlukla adenozin) genişletilir.
Ardından darlığın gerisindeki basınç, damarın başlangıcındaki basınçla karşılaştırılır. İki basınç arasındaki oran FFR değeridir. Ölçüm birkaç dakika sürer. Bazı durumlarda ilaç verilmeden yapılan iFR gibi benzer ölçümler de kullanılır.
FFR Sonucu Nasıl Yorumlanır?
- 0,80 ve altı: Darlık kan akışını anlamlı biçimde kısıtlıyor. Darlığın stentle ya da bazı hastalarda bypass ameliyatı ile giderilmesi genellikle önerilir.
- 0,80’in üzeri: Darlık kan akışını kısıtlamıyor. Stent yerine ilaç tedavisi ve risk faktörlerinin kontrolüyle izlem genellikle yeterlidir.
FFR değeri tek başına karar vermez. Hastanın şikâyetleri, diğer damarların durumu ve genel sağlığıyla birlikte değerlendirilir.
Tedavi Seçenekleri: FFR Sonucuna Göre İlaç, Stent ya da Bypass
FFR sonucu tedavi seçeneklerini üç yöne ayırır. Darlık kan akışını kısıtlamıyorsa stent takılmaz; ilaç tedavisi, kolesterolün hedef değerlere indirilmesi, tansiyon ve şeker kontrolüyle izlenir. Çalışmalar, FFR ile tedavisi ertelenen darlıklarda ileride sorun çıkma riskinin düşük olduğunu gösteriyor; böylece gereksiz bir stentin getireceği riskler ve uzun süreli ilaç yükü önlenir.
Darlık kan akışını kısıtlıyorsa ve damar yapısı uygunsa stent seçenektir; stentin boyutu ve yerleşimi gerektiğinde IVUS ile netleştirilir. Birden çok damarda kısıtlayıcı darlık varsa, özellikle sol ana koroner hastalığı ya da şeker hastalığı birlikteyse bypass ameliyatı da değerlendirilir. FFR bu aşamada hangi darlığın gerçekten tedavi gerektirdiğini göstererek kompleks koroner girişimlerde ekibin planını netleştirir.
Şikâyetler de karara dahildir: FFR değeri sınırda olan ve ilaçlara rağmen göğüs ağrısı süren hastada karar, ölçüm sonucu ile şikâyetlerin birlikte değerlendirilmesiyle verilir.
FFR Kimlere Yapılır?
- Anjiyografide orta derecede görünen darlığı olan hastalar
- Birden fazla damarında darlık olan ve kaç stent takılacağına karar verilecek hastalar
- Göğüs ağrısı olan ama efor testi gibi testlerde sonucu belirsiz kalan hastalar
- Daha önce stent takılmış ve yeni bir darlığın önemi değerlendirilecek hastalar
Darlığın yapısının da bilinmesi gerekiyorsa FFR, damarın içini görüntüleyen IVUS ile aynı işlemde birlikte kullanılabilir.
İşlem Sırasında ve Sonrasında
Damar genişletici ilaç verilirken birkaç saniye göğüste baskı, sıcaklık hissi ya da nefes darlığı olabilir; ilaç kesilince hızla geçer. FFR anjiyografinin süresine birkaç dakika ekler. İşlem sonrası süreç ve taburculuk anjiyografiyle aynıdır.
FFR’nin Riskleri
FFR, anjiyografinin risklerine çok az şey ekler. Basınç teli darlığın ötesine geçirilirken damar spazmı ya da çok nadiren damar duvarında yırtık gelişebilir. Adenozin astımı olan bazı hastalarda nefes darlığını artırabildiği için bu hastalarda ilaçsız ölçüm yöntemleri tercih edilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Ölçümün kendisi ağrı yapmaz. Giriş yeri lokal anestezi ile uyuşturulur ve basınç teli damarın içinde hissedilmez. Damar genişletici ilaç verilirken birkaç saniye göğüste baskı, sıcaklık ya da nefes darlığı hissedilebilir; bu his ilaç kesilince kısa sürede geçer. İlaç kullanmadan yapılan ölçüm yöntemlerinde bu his de olmaz.
FFR 0,80 ya da altındaysa darlık kalbe giden kan akışını kısıtlıyor demektir. Çoğu hastada darlık aynı işlem sırasında stentle açılır. Birden fazla damarda ileri darlık varsa bypass ameliyatı da gündeme gelebilir. Karar, hastanın şikâyetleri ve genel durumu birlikte değerlendirilerek verilir.
Genellikle hayır. FFR 0,80’in üzerindeyse darlık kan akışını kısıtlamıyor demektir ve stentin ek bir yararı olmaz. Bu durumda ilaç tedavisi, kolesterol ve tansiyonun kontrolü, sigaranın bırakılması gibi önlemlerle izlem önerilir. Şikâyetler değişirse durum yeniden değerlendirilir. Bu darlıkların ileride sorun çıkarma riskinin düşük olduğu çalışmalarla gösterilmiştir.
