Periferik endarterektomi, periferik arter hastalığı (PAH) nedeniyle daralmış veya tıkanmış damarların iç yüzeyinden plak ve zararlı dokuların cerrahi olarak çıkarılması işlemidir. Bu prosedür, özellikle bacaklarda ve vücudun diğer bölgelerinde kan akışını engelleyen plakların temizlenmesi amacıyla uygulanır.
Periferik Endarterektomi Kimlere Uygulanır?
Endarterektomi, özellikle kasıktaki ana atardamarın (ortak femoral arter) darlık ve tıkanıklıklarında öne çıkan yöntemdir. Bu bölge kalça hareketiyle bükülen ve dallara ayrılan bir noktadır; stent burada daha zor çalışır. Avrupa kılavuzları bu bölgedeki darlıklarda açık cerrahiyi çoğu hasta için ilk seçenek olarak değerlendirir. Başlıca aday hastalar şunlardır:
- Yürürken baldır, uyluk ya da kalçada ağrı (kladikasyon) yaşayan ve bu şikâyeti egzersiz ve ilaç tedavisine rağmen günlük yaşamını kısıtlayan hastalar
- İstirahatte ağrı, iyileşmeyen yara ya da kangreni olan, yani bacağı tehdit eden dolaşım bozukluğu (kritik bacak iskemisi) bulunan hastalar
- Darlığı kasık atardamarında yerleşen ve ameliyat riski kabul edilebilir düzeyde olan hastalar
Kimlerde gerekmez? Belirti vermeyen periferik arter hastalığında ve egzersizle yürüme mesafesi yeterli düzeye gelen kladikasyonda damarı açma işlemi gerekmez; bu hastalarda ilaç tedavisi ve düzenli yürüyüş sürdürülür.
Nasıl Çalışır?
Periferik endarterektomi işlemi, damarların içine girilerek tıkalı bölgedeki damar duvarından plaklar temizlenir. İşlem sırasında, damar içinde bir kesik açılır ve içerideki hastalıklı dokular çıkarılır. Bu işlem genellikle geniş damarlar (özellikle femoral arter gibi büyük damarlar) üzerinde yapılır. Endarterektomi sonrası damar genişletilebilir ve kan akışı yeniden sağlanabilir.
✔ Damar tıkanıklığı veya daralması nedeniyle kan akışının engellendiği durumlarda kullanılır.
✔ Kan akışını iyileştirir ve doku oksijenasyonunu artırır.
✔ Açık cerrahi işlem olup, genellikle lokal anestezi altında yapılır.
İşlem öncesinde damar yapısı Doppler ultrasonografi, BT anjiyografi ya da anjiyografiyle haritalanır. Plak çıkarıldıktan sonra damar çoğu zaman bir yama ile kapatılır; böylece damar çapı korunur ve yeniden daralma riski azaltılmaya çalışılır.
Tedavi Seçenekleri: Egzersiz, İlaç, Kateter ya da Cerrahi
Periferik arter hastalığında tedavi iki katmandan oluşur. Birinci katman herkes içindir: sigaranın bırakılması, düzenli ve mümkünse gözetimli yürüyüş egzersizi, kan pulcuğu (trombosit) karşıtı ilaç, kolesterol düşürücü tedavi, tansiyon ve şeker kontrolü. Bu tedavi bacağı korumanın yanında kalp krizi ve inme riskini de azaltır. İkinci katman damarın açılmasıdır ve yalnızca seçilmiş hastalarda gerekir.
Damarı açma kararında değerlendirmede şunlara bakılır: şikâyetin günlük yaşamı ne kadar kısıtladığı, bacakta doku kaybı tehdidi olup olmadığı, darlığın yeri ve uzunluğu, kireçlenme derecesi ve hastanın ameliyat riski.
Leğen kemiği ve uyluk damarlarındaki birçok darlık balon, stent ya da aterektomi gibi periferik ve dizaltı girişimlerle kateter yoluyla açılabilir. Kasık atardamarındaki darlıklarda endarterektomi, uzun ve yaygın tıkanıklıklarda bypass ameliyatı öne çıkar. Bazı hastalarda cerrahi ve kateter yöntemleri aynı seansta birlikte uygulanır. Periferik arter hastalığının tedavi yöntemleri hastalığın evresine göre birbirini tamamlar. Boyun damarındaki darlıklarda ise endarterektomi ile karotis arter stentleme arasında seçim yapılır.
İşlem Sonrası Süreç ve Riskler
Hastalar kısa sürede ayağa kaldırılır; yara iyileşene kadar kesi yerinin bakımı önemlidir. Damarın açık kalması için ilaç tedavisi ve risk faktörlerinin kontrolü ömür boyu sürer, Doppler ultrasonografiyle düzenli kontrol yapılır. Riskler arasında yara yerinde enfeksiyon, kanama, lenf sıvısı birikmesi, damarın yeniden daralması ve ameliyata bağlı kalp ve akciğer sorunları bulunur.
Sonuç olarak, periferik endarterektomi, periferik arter hastalığı ve damar tıkanıklıkları nedeniyle gelişen bacak ağrıları, uyuşma ve dolaşım bozuklukları gibi semptomları tedavi etmek için etkili bir cerrahi yöntemdir. Bu işlem, kan akışını yeniden sağlayarak hastaların yaşam kalitesini önemli ölçüde artırır.
Sık Sorulan Sorular
Endarterektomi, daralmış ya da tıkanmış bir atardamarın açılarak iç yüzeyindeki plağın çıkarılması ve damarın yeniden açık hâle getirilmesidir. Bacak damarlarında yapılana periferik endarterektomi, boyun damarında yapılana karotis endarterektomi denir. Plak çıkarıldıktan sonra damar dikilir ya da bir yama ile kapatılır.
Stent, kateterle damarın içine yerleştirilen ve plağı damar duvarına iterek kanalı açık tutan bir tel kafestir. Endarterektomide ise plak cerrahi olarak damarın içinden çıkarılır. Hangisinin seçileceği darlığın yerine, uzunluğuna ve hastanın ameliyat riskine göre belirlenir; kasık atardamarındaki darlıklarda endarterektomi sık tercih edilir.
Darlık giderildiğinde bacağa giden kan akımı artar ve yürürken ortaya çıkan ağrının azalması beklenir. Ancak sonucu diğer damarlardaki hastalık, sigaranın bırakılması ve düzenli egzersiz de belirler. Bu nedenle işlemden sonra yürüyüş programı ve ilaç tedavisi sürdürülür, damar Doppler ultrasonografiyle düzenli kontrol edilir.
En tipik belirti yürürken baldırda, uylukta ya da kalçada ortaya çıkan ve durunca geçen kramp benzeri ağrıdır. İleri evrelerde ayakta soğukluk, renk değişikliği, istirahatte ağrı ve iyileşmeyen yaralar görülür. Sigara içenlerde, şeker hastalarında ve ileri yaştaki kişilerde daha sıktır; birçok hasta ise uzun süre hiçbir belirti fark etmez.
