Periferik arter hastalıkları, bacaklara giden atardamarlarda daralma veya tıkanıklık gelişmesiyle ortaya çıkan, özellikle yürüme sırasında ağrı, uyuşma veya ileri evrelerde doku kaybı gibi ciddi sonuçlara yol açabilen önemli bir sağlık sorunudur. Bu durumun tedavisinde uygulanan periferik ve dizaltı girişimler, tıkanıklıkların açılması ve kan akımının yeniden sağlanması amacıyla yapılan minimal invaziv işlemlerdir.
Periferik Arter Hastalığı Nedir?
Periferik arter hastalığı (PAH), genellikle ateroskleroz (damar sertliği) sonucu bacaklardaki atardamarların daralması veya tamamen tıkanmasıyla ortaya çıkar. Hastalarda tipik olarak yürürken baldırda ağrı (klodikasyon), soğukluk, renk değişikliği ve iyileşmeyen yaralar görülebilir. Bu hastalık tedavi edilmediğinde ciddi komplikasyonlara, hatta uzuv kaybına neden olabilir.
Periferik ve Dizaltı Girişimler Nedir?
Periferik girişimler, kalp dışı büyük damar sistemine uygulanan balon anjiyoplasti, stent yerleştirme, aterektomi (damar içi plak temizleme) gibi işlemleri kapsar. Dizaltı girişimler ise, özellikle diyabetik hastalarda sık görülen ayak ve parmaklara kadar uzanan damar tıkanıklıklarını açmak için yapılan girişimsel işlemlerdir.
Periferik ve Dizaltı Girişimler Kimlere Uygulanır?
- Yürürken baldır, uyluk ya da kalçada ağrı hisseden hastalara
- Ayakta iyileşmeyen yara veya ülseri olanlara
- İstirahatte ağrı yaşayanlara
- Ayakta kangren gelişenlere
- Amputasyon riski taşıyan diyabetik bireylere
- Damar yapısı uygun olan, cerrahiye aday olmayan hastalara
Tedavi Seçenekleri: Egzersiz ve İlaç mı, Girişim mi?
Periferik arter hastalığı tanısı alan her hastaya girişim gerekmez. Tedavinin ilk basamağı herkes içindir: sigaranın tamamen bırakılması, düzenli yürüyüş egzersizi (mümkünse gözetimli bir programla), kan pulcuğu karşıtı ilaç, kolesterol düşürücü tedavi, tansiyon ve şeker kontrolü. Bu tedavi yürüme mesafesini artırmanın yanında kalp krizi ve inme riskini de azaltır; çünkü bacak damarlarında darlığı olan hastalarda kalp ve beyin damarları da çoğu zaman etkilenmiştir.
Yürürken ağrı (kladikasyon) yaşayan hastalarda girişim, egzersiz ve ilaç tedavisine rağmen şikâyetler günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlıyorsa düşünülür. İstirahatte ağrı, iyileşmeyen yara ya da kangren varsa (kritik bacak iskemisi) bacağı korumak için damarın açılması öncelik kazanır.
Girişim yöntemi darlığın yerine ve uzunluğuna göre seçilir. Leğen ve uyluk damarlarındaki birçok darlık balon ve stentle, dizaltı damarlar ise ince balonlarla açılabilir. Kasıktaki ana atardamarın darlıklarında periferik endarterektomi, uzun ve yaygın tıkanıklıklarda bypass ameliyatı öne çıkabilir. Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin (ESC) 2024 periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu, tedavi kararının hastanın yürüme kapasitesi ve yara durumu birlikte değerlendirilerek damar ekibiyle verilmesini önerir.
Nasıl Yapılır?
- Hazırlık: Girişim öncesi doppler ultrasonografi, BT anjiyografi veya klasik anjiyografi ile damar yapısı değerlendirilir.
- Kateter Girişi: Genellikle kasık ya da el bileğinden (radyal arter) damar içine girilir.
- Balon Anjiyoplasti: Tıkanıklık bölgesine ulaşılarak balonla damar genişletilir.
- Stent Yerleştirme: Damarın tekrar daralmasını önlemek için metal stent yerleştirilir.
- Dizaltı Müdahale: Ayak bileği ve daha aşağı bölgelerdeki damarlar için daha ince balonlar ve özel teknikler kullanılır.
Periferik ve Dizaltı Girişimlerin Avantajları Nelerdir?
- Cerrahi kesi yapılmaz
- Lokal anesteziyle yapılabilir
- Hızlı iyileşme süreci sunar
- Amputasyon riskini azaltır
- Yaşlı ve yüksek riskli hastalar için uygundur
Dizaltı Girişimler Neden Önemlidir?
Dizaltı arterler, ayak ve parmaklara kan taşıyan son derece ince damarlardır. Bu bölgelerdeki tıkanıklıklar genellikle diyabet, hipertansiyon ve böbrek hastalığı gibi ek risk faktörleri olan bireylerde ortaya çıkar. Bu hastalarda doğru zamanda yapılan dizaltı müdahaleler, amputasyonu önleyebilir ve yaşam kalitesini önemli ölçüde artırabilir.
İşlem Sonrası Nelere Dikkat Edilmeli?
- Kan sulandırıcı ilaçların düzenli kullanımı
- Sigaranın kesinlikle bırakılması
- Şeker, kolesterol ve tansiyonun iyi kontrol edilmesi
- Düzenli yara bakımı
- Takip anjiyografileri ile damar açıklığının değerlendirilmesi
Riskler Var mıdır?
- Damarın yeniden daralması (restenoz)
- Damar yırtılması (nadiren)
- Giriş yerine bağlı kanama veya hematom
- Balon veya stentin yeterli açılım sağlayamaması
Ancak bu riskler, deneyimli ekipler tarafından uygun hasta seçimiyle oldukça azaltılabilir.
Periferik ve dizaltı girişimler, bacak damarlarında oluşan tıkanıklıkların tedavisinde etkili yöntemlerdir. Özellikle diyabetli bireylerde uzuv kaybını önlemede önemli rol oynayan bu işlemler, uygun hasta grubunda uygulanmaktadır. Ayakta geçmeyen yara, soğukluk, morarma gibi belirtiler ihmal edilmemeli, bir kalp damar cerrahisi veya girişimsel kardiyoloji uzmanına başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Bacak atardamarları daraldığında dinlenirken yeterli olan kan akımı, yürürken artan kas ihtiyacını karşılayamaz. Bu nedenle baldırda, uylukta ya da kalçada kramp benzeri bir ağrı ortaya çıkar ve durunca birkaç dakika içinde geçer. Bu tabloya kladikasyon denir; en sık nedeni damar sertliğine bağlı periferik arter hastalığıdır.
Daralabilir. Özellikle uzun darlıklarda, dizaltı damarlarda ve şeker hastalarında damarın yeniden daralma olasılığı daha yüksektir. Sigaranın bırakılması, ilaçların düzenli kullanılması ve Doppler ultrasonla yapılan kontroller damarın açık kalmasına yardımcı olur. Yeniden daralan damar çoğu zaman yeni bir girişimle tekrar açılabilir.
Önce ayak bileği ile koldaki tansiyonun oranlandığı basit bir ölçüm (ayak bileği-kol indeksi) ve Doppler ultrasonografi yapılır. Girişim planlanıyorsa darlığın yeri ve uzunluğu BT anjiyografi, MR anjiyografi ya da kateter anjiyografisiyle ortaya konur. Böbrek işlevi ve şeker kontrolü de işlem öncesinde değerlendirilir.
Her zaman değil, ama sık bir nedendir. Şeker hastalığında ayak yaraları sinir hasarına, enfeksiyona ve dolaşım bozukluğuna bağlı olabilir; çoğu zaman bu nedenler birlikte bulunur. Yara iyileşmiyorsa ayağa giden kan akımı mutlaka değerlendirilir. Dolaşım yetersizse damarın açılması, yara tedavisinin bir parçası hâline gelir.
